बाणेर : अमर लोंढे
बाणेर — पुणे जिल्ह्यातील मुळा नदीच्या काठी वसलेले एक छोटेसे गाव. आजचे आधुनिक, गजबजलेले आणि स्मार्ट सिटीचा भाग झालेले बाणेर पाहताना, आठ दशकांपूर्वीचे ते साधे, शेतीप्रधान गाव आणि त्या काळातील स्वातंत्र्यलढ्याच्या आठवणी मनात जाग्या होतात.
रामायण आणि महाभारतासारख्या पौराणिक कथांमध्ये बाणेरचा उल्लेख असल्याचे स्थानिक परंपरेत सांगितले जाते. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात बाणेर हे मराठा साम्राज्याच्या वतनाचा भाग होते. ब्रिटिशपूर्व काळात काही अंशी बाणेरचा संबंध चिंचवडच्या गणपती देवस्थानाशीही होता.
त्या काळातील बाणेरचे जीवन मुख्यतः शेतीभोवती केंद्रित होते. गावातील शेतकरी विशेषतः पेरू, बोर आणि विविध प्रकारचा भाजीपाला पिकवत आणि तो औंध, खडकी आदी परिसरातील बाजारपेठांमध्ये विकत असत.
ब्रिटिश सत्तेची दहशत
स्वातंत्र्यपूर्व काळात ब्रिटिशांची सत्ता आणि तिची दहशत संपूर्ण परिसरात जाणवत होती. खडकी हे महत्त्वाचे लष्करी केंद्र होते. औंध येथे गव्हर्नर हाऊस होते आणि गव्हर्नरच्या शरीररक्षकांसाठी वसाहतही होती. औंध कॅम्प परिसरात लष्करी तळ असल्यामुळे सतत लष्करी हालचाली आणि सराव सुरू असत.
औंध कॅम्पमधील लष्करी सरावानंतर बंदुकींच्या रिकाम्या पुंगळ्या आणि तोफांचे रिकामे पितळी शेल गावातील लोक गोळा करत असत. त्या काळातील बाणेरच्या ग्रामीण जीवनाची आणि आसपासच्या लष्करी वातावरणाची ही एक वेगळीच आठवण आहे.
शिक्षणातून जागलेली स्वातंत्र्याची जाणीव
त्या काळी बाणेरमध्ये चौथीपर्यंतची एक शिक्षकी शाळा होती. अनेक वर्षे शरद आईचित हे एकमेव शिक्षक विद्यार्थ्यांना शिकवत होते. पुढील शिक्षणासाठी विद्यार्थ्यांना पुणे शहरात जावे लागे. न्यू इंग्लिश स्कूल रमणबाग आणि भावे स्कूल रमणबाग या शाळांमध्ये बाणेरमधील अनेक विद्यार्थी शिक्षण घेत होते.
माऊली मामा मुरकुटे, नामदेव मुरकुटे, मारुतराव धनकुडे, ज्ञानेश्वर पारखे, गजानन लोंढे, काशीनाथ गांधीले, सोपानराव कटके, मगनराव लोंढे आणि इतर तरुण विद्यार्थी पुण्यात शिक्षण घेत असताना स्वातंत्र्यलढ्याचे वातावरण जवळून अनुभवत होते.
औंधमधील समाजवादी कार्यकर्ते नागेश मामा झुरंगे यांचाही या तरुण विद्यार्थ्यांशी संपर्क होता. त्यांच्या विचारांचा आणि स्वातंत्र्याच्या चळवळीचा या तरुणांवर प्रभाव पडत होता.
‘चले जाव’ची हाक
९ ऑगस्ट १९४२ रोजी महात्मा गांधी यांनी ‘चले जाव’ची हाक दिली आणि देशभर स्वातंत्र्यलढ्याला नवी ऊर्जा मिळाली.
पुण्यातील काँग्रेस हाऊस ते बेलबाग चौक या परिसरात निघालेल्या मशाल मार्चमध्ये नागेश मामा झुरंगे आणि मगनराव लोंढे सहभागी झाले होते. बाणेरमधील इतर काही तरुणांनी सदाशिव पेठेतील दुधाने वाड्याच्या परिसरातून ही मशाल यात्रा पाहिली. स्वातंत्र्याची ज्योत त्यांच्या मनात अधिक प्रखर होत गेली.
१५ ऑगस्ट १९४७ — स्वातंत्र्याची पहाट
अखेर प्रदीर्घ संघर्षानंतर १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाला.
देशाचे पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी दिल्लीतील लाल किल्ल्यावर तिरंगा फडकावला. दीडशेहून अधिक वर्षांच्या ब्रिटिश राजवटीचा अंत झाला आणि देशाने स्वातंत्र्याचा पहिला श्वास घेतला.
ही आनंदाची बातमी घेऊन मगनराव लोंढे बाणेरकडे निघाले. त्या काळात ते एस. एम. जोशी यांच्या विचारांनी प्रभावित होते. औंधमध्ये त्यांची भेट नागेश मामा झुरंगे यांच्याशी झाली. स्वातंत्र्य मिळाल्याचा आनंद बाणेरमध्ये साजरा करण्याचा विचार पुढे आला.
वाटेत मगनराव लोंढे यांची त्यांचे जिवलग मित्र मुकुंदराव रघुजी मुरकुटे यांच्याशी भेट झाली. “देश स्वतंत्र झाला!” ही आनंदाची बातमी त्यांनी मुकुंदरावांना दिली.
दोघेही आनंदाने बाणेर गावातील चावडीकडे निघाले.
बाणेरच्या चावडीत पहिला तिरंगा
चावडीमध्ये त्यांना मारुतराव धनकुडे, सोपानराव कटके, ज्ञानेश्वर पारखे आणि इतर सहकारी भेटले. त्यांनी गावकऱ्यांना देश स्वतंत्र झाल्याची बातमी सांगितली आणि चावडीमध्ये तिरंगा फडकावण्याची इच्छा व्यक्त केली.
मात्र ब्रिटिश सत्तेच्या प्रदीर्घ दहशतीमुळे गावकऱ्यांच्या मनात भीती होती. ब्रिटिश अधिकारी याचा बदला घेतील, गावावर कारवाई करतील, अशी भीती असल्याने सुरुवातीला गावकऱ्यांनी ध्वजारोहणाला विरोध केला.
परंतु या तरुणांचा निर्धार अढळ होता.
काही वेळातच हे सर्व तरुण एकत्र आले. गावकऱ्यांचा विरोध आणि ब्रिटिशांच्या संभाव्य कारवाईची भीती झुगारून त्यांनी बाणेरच्या भूमीवर प्रथमच तिरंगा ध्वज फडकावला.
तो केवळ एक ध्वज नव्हता.
तो होता भीतीवर विजय मिळवणाऱ्या बाणेरच्या तरुणांच्या धैर्याचा झेंडा.
स्वातंत्र्याची पहिली रात्र
ब्रिटिशांना ही बातमी कळल्यास रात्री गावावर हल्ला होईल, अशी भीती गावकऱ्यांच्या मनात होती. त्यामुळे बाणेरने ती पहिली स्वातंत्र्यरात्र जागून काढली. एका बाजूला देश स्वतंत्र झाल्याचा आनंद होता, तर दुसऱ्या बाजूला ब्रिटिशांच्या संभाव्य कारवाईची धास्ती होती. अशा भयमिश्रित वातावरणात बाणेरने स्वातंत्र्याची पहाट पाहिली.
स्वातंत्र्यानंतरची राष्ट्रसेवा
देश स्वतंत्र झाल्यानंतर बाणेरमधील त्या तरुणांनी केवळ स्वातंत्र्याचा आनंद साजरा केला नाही, तर राष्ट्रउभारणीची जबाबदारीही स्वीकारली.
याच पिढीतील अनेकांनी पुढे ग्रामपंचायत सरपंच, गावकारभारी, प्रशासकीय अधिकारी, प्रगतिशील शेतकरी, आदर्श कामगार आणि कामगार नेते म्हणून समाजाची सेवा केली.
बाणेरच्या पहिल्या ध्वजारोहणाच्या वेळी दाखवलेल्या धाडसामुळे मुकुंदराव रघुजी मुरकुटे यांना प्रेमाने “कामराज” हे बिरुद मिळाले. त्यांनी हे बिरुद अखेरपर्यंत अभिमानाने मिरवले.
आठवणींचा उजाळा
आज १५ ऑगस्ट १९४७ ला जवळपास ८० वर्षे झाली आहेत. काळ बदलला, बाणेर बदलले आणि छोट्याशा शेतीप्रधान गावाचे रूपांतर आधुनिक शहराच्या महत्त्वाच्या परिसरात झाले.
आजचे बाणेर हायटेक आणि स्मार्ट सिटीचा भाग आहे. उंच इमारती, रुंद रस्ते, आधुनिक सुविधा आणि वेगाने बदलणारे जीवन आपल्याला दिसते. परंतु या आधुनिक बाणेरच्या पायाभरणीत आपल्या पूर्वजांचे कष्ट, संघर्ष, धैर्य आणि त्याग दडलेला आहे.
१५ ऑगस्ट १९४७ रोजी बाणेरमध्ये फडकलेला पहिला तिरंगा हा केवळ एका गावाच्या स्वातंत्र्यदिनाचा प्रसंग नव्हता; तो बाणेरच्या सामान्य माणसाने भीतीवर मिळवलेल्या विजयाचा आणि स्वातंत्र्याच्या मूल्यांवरील विश्वासाचा साक्षीदार होता.
आज त्या धाडसी पूर्वजांच्या स्मृतींना उजाळा देताना त्यांच्या वंशजांना आणि बाणेरच्या आजच्या पिढीला अभिमान वाटतो. त्यांच्या धैर्याप्रती आणि राष्ट्रसेवेप्रती आपण कृतज्ञ आहोत.
त्या सर्व ज्ञात-अज्ञात स्वातंत्र्यसैनिकांना आणि बाणेरच्या धाडसी पूर्वजांना विनम्र अभिवादन!
